ភាគទី ២៖ ឫសគល់នៃជម្លោះប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសោកនាដកម្មសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា
ស្វែងយល់ពីប្រវត្តិសាស្ត្រស៊ីជម្រៅក្នុងសៀវភៅ យុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណ របស់ ឯកឧត្តម អៀង ពិសី អំពីឫសគល់នៃជម្លោះ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងសោកនាដកម្មសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា។
ភាគទី ២៖ ឫសគល់នៃជម្លោះប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសោកនាដកម្មសង្គ្រាមស៊ីវិលកម្ពុជា
- សង្គ្រាមស៊ីវិលនៅកម្ពុជាមិនមែនគ្រាន់តែជាជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងខ្មែរ និងខ្មែរប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាផលវិបាកនៃការទាញទាញក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយសង្គ្រាមត្រជាក់ (Cold War Geopolitics) របស់មហាអំណាច។
- ការបែកបាក់ជាតិ និងការបង្កើតតំបន់ត្រួតត្រាច្រើន (តំបន់ត្រីភាគី និងចតុភាគី) បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាក្លាយជាប្រទេសមួយដែលមានរដ្ឋាភិបាលច្រើន និងកងទ័ពច្រើន បង្កសោកនាដកម្មដល់ប្រជាជនស្លូតត្រង់រាប់លាននាក់។
- ការយល់ដឹងពីឫសគល់នៃជម្លោះនេះ គឺជាគន្លឹះដែលជួយឱ្យយើងមើលឃើញថា ហេតុអ្វីបានជានយោបាយឈ្នះ-ឈ្នះ និងយុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណ គឺជាដំណោះស្រាយជាតិដ៏អស្ចារ្យ និងជាឆ្អឹងខ្នងដែលមិនអាចខ្វះបាន។
ដើម្បីស្វែងយល់ឱ្យបានច្បាស់លាស់ពីតម្លៃមហាសាលនៃ «សន្តិភាព និងយុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណ» យើងត្រូវក្រឡេកមើលទៅក្រោយវិញនូវទំព័រប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ខ្មៅងងឹត និងជូរចត់បំផុតដែលជាតិមាតុភូមិកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់។ នៅក្នុងវគ្គទី ១ នៃសៀវភៅ «យុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណ ឆ្អឹងខ្នងសន្តិភាពកម្ពុជា» ឯកឧត្តម អៀង ពិសី បានលាតត្រដាងយ៉ាងក្បោះក្បាយអំពីឫសគល់ពិតប្រាកដនៃជម្លោះផ្ទៃក្នុង និងឥទ្ធិពលនៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយសង្គ្រាមត្រជាក់ ដែលបានរុញច្រានកម្ពុជាឱ្យធ្លាក់ចូលទៅក្នុងភ្លើងសង្គ្រាមស៊ីវិលរ៉ាំរ៉ៃជិត ៣ ទសវត្សរ៍។
១. ភូមិសាស្ត្រនយោបាយសង្គ្រាមត្រជាក់ និងការធ្លាក់ចូលក្នុងអន្លង់សង្គ្រាម
នៅក្នុងសៀវភៅកម្រាស់ ១ ១១១ ទំព័រ ឯកឧត្តម អៀង ពិសី បានវិភាគយ៉ាងស៊ីជម្រៅចាប់តាំងពីរដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី ១៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ដែលបានបំផ្លាញចោលនូវអព្យាក្រឹតភាពរបស់កម្ពុជា និងរុញកម្ពុជាឱ្យក្លាយជាសមរភូមិនៃសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន។ បន្ទាប់មក របបវាលពិឃាតខ្មែរក្រហម (១៩៧៥-១៩៧៩) បានបំផ្លាញរចនាសម្ព័ន្ធសង្គម វប្បធម៌ និងអាយុជីវិតមនុស្សស្លូតត្រង់ជិត ៣ លាននាក់។ សូម្បីតែក្រោយការដួលរលំនៃរបបប៉ុលពតនៅថ្ងៃទី ៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ក៏កម្ពុជាមិនទាន់ទទួលបានសន្តិភាពពិតប្រាកដភ្លាមៗនោះដែរ ដោយសារតែចលនាតស៊ូខ្មែរក្រហមបានដកថយទៅបោះទីតាំងតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ និងទទួលបានការគាំទ្រផ្នែកយោធា និងការទូតពីបរទេស បង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលអូសបន្លាយដ៏រ៉ាំរ៉ៃ។
២. ស្ថានភាពប្រទេសមួយ តំបន់ត្រួតត្រាច្រើន និងកងទ័ពច្រើន
ឯកសារស្រាវជ្រាវរបស់ ឯកឧត្តម អៀង ពិសី បានកត់ត្រាពីសោកនាដកម្មនៃការបែងចែកទឹកដីកម្ពុជានៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៨០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ១៩៩០។ កម្ពុជាត្រូវបានបែងចែកជាតំបន់ត្រួតត្រាដោយភាគីជម្លោះចំនួន ៤ (រដ្ឋកម្ពុជា, ហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច, រណសិរ្សរំដោះជាតិប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ KPNLF, និងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យខ្មែរក្រហម)។ សូម្បីតែក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ២៣ តុលា ១៩៩១ និងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ ដែលរៀបចំដោយ UNTAC ក៏កម្ពុជានៅតែមិនទាន់មានសន្តិភាពពេញលេញឡើយ ពីព្រោះកងទ័ពខ្មែរក្រហមបានធ្វើពហិការមិនចូលរួមការបោះឆ្នោត ហើយបានបន្តកាន់កាប់តំបន់ស្វយ័តរហូតដល់មួយភាគបីនៃផ្ទៃដីប្រទេស (ដូចជា ប៉ៃលិន សំឡូត ម៉ាឡៃ និងអន្លង់វែង)។
៣. មេរៀនប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ សន្តិភាពមិនអាចទិញបានដោយអាវុធ
ការវិភាគជាប្រវត្តិសាស្ត្រក្នុងសៀវភៅបានគូសបញ្ជាក់ថា អស់រយៈពេលជិត ៣០ ឆ្នាំ ប្រទេសកម្ពុជាបានព្យាយាមប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា និងការប្រយុទ្ធគ្នាស្លាប់រស់ដើម្បីបញ្ចប់ជម្លោះ ប៉ុន្តែលទ្ធផលគឺមានតែការខាតបង់ជីវិតពលរដ្ឋ យុទ្ធជន និងការបំផ្លិចបំផ្លាញសេដ្ឋកិច្ចជាតិប៉ុណ្ណោះ។ មេរៀនដ៏ជូរចត់នេះបានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា សន្តិភាពពិតប្រាកដមិនអាចកើតឡើងតាមរយៈចុងអាវុធ ឬការកម្ទេចភាគីម្ខាងទៀតឱ្យអស់នោះឡើយ ប៉ុន្តែទាមទារនូវយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយបង្រួបបង្រួមជាតិ ដែលផ្តល់នូវការជឿទុកចិត្ត និងផលប្រយោជន៍ឈ្នះទាំងអស់គ្នា។ នេះហើយជាបុព្វហេតុដែលនាំឱ្យសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន រៀបចំចេញនូវ «នយោបាយឈ្នះ-ឈ្នះ» និងបន្តមក «យុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណ» ដើម្បីបិទបញ្ចប់សោកនាដកម្មនេះជាស្ថាពរ។
សួរ៖ ហេតុអ្វីបានជាកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ ១៩៩១ មិនអាចបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលទាំងស្រុង?
ឆ្លើយ៖ ដោយសារតែភាគីខ្មែរក្រហមបានបដិសេធមិនព្រមរំសាយអាវុធ និងធ្វើពហិការមិនចូលរួមការបោះឆ្នោតឆ្នាំ ១៩៩៣ ដោយបន្តកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃបន្ត។
សួរ៖ តើកម្ពុជាបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលទាំងស្រុងនៅពេលណា?
ឆ្លើយ៖ កម្ពុជាបានបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិលទាំងស្រុង និងទទួលបានសន្តិភាពពេញលេញទូទាំងផ្ទៃប្រទេសនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៩៨ តាមរយៈនយោបាយឈ្នះ-ឈ្នះ របស់សម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន។
សួរ៖ តើសៀវភៅយុទ្ធសាស្ត្រត្រីកោណរបស់ ឯកឧត្តម អៀង ពិសី ផ្តល់តម្លៃអ្វីខ្លះសម្រាប់យុវជន?
ឆ្លើយ៖ ផ្តល់នូវទិន្នន័យឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រពិតប្រាកដ ដើម្បីឱ្យយុវជនជំនាន់ក្រោយស្គាល់ពីឫសគល់នៃសង្គ្រាម យល់ដឹងពីតម្លៃនៃការរួបរួមជាតិ និងចូលរួមការពារសន្តិភាពកុំឱ្យបាត់បង់ទៅវិញ។